మట్టిలో పుట్టిన ఆరాధన.. తరతరాలుగా వస్తున్న బొడ్డెమ్మ!

హైదరాబాద్ : తెలంగాణ పల్లెల్లో బతుకమ్మకు ముందుగా వినిపించే పాట.. ఆడబిడ్డల చేతుల్లో కనిపించే మట్టి రూపం.. చెరువు గట్టున సామూహికంగా జరిగే పూజ.. ఇవన్నీ కలిస్తే బొడ్డెమ్మ. నేటి తరానికి ఇది ఒక పండుగగా కనిపించినా.. గ్రామీణ తెలంగాణలో ఇది కేవలం వేడుక కాదు. మట్టి, నీరు, వ్యవసాయం, మహిళల సామూహిక జీవనం, ప్రకృతిపై ఆధారపడిన పల్లె సంస్కృతితో ముడిపడిన ఆచారంగా తరతరాలుగా కొనసాగుతోంది.
మట్టినే అమ్మగా కొలిచిన కాలం....
పూర్వకాలంలో తెలంగాణ పల్లె జీవితం పూర్తిగా వ్యవసాయం, వర్షాలు, చెరువులు, బావులు, పంటలపై ఆధారపడి ఉండేది. వర్షాకాలం ముగిసే సమయంలో ప్రకృతికి కృతజ్ఞతలు చెప్పడం, భూమిని తల్లిగా భావించడం, నీటి వనరులను పవిత్రంగా చూడటం గ్రామీణ జీవనంలో భాగంగా ఉండేది. ఈ నేపథ్యంలో మట్టితో గౌరీ రూపాన్ని తయారు చేసి పూజించే బొడ్డెమ్మ ఆచారం రూపుదిద్దుకున్నట్లు సాంస్కృతిక వివరణల్లో కనిపిస్తుంది. తెలంగాణ ప్రభుత్వ వనరులు కూడా బొడ్డెమ్మను గౌరీదేవి రూపంగా, భూమి మట్టితో తయారు చేసే ఆరాధనా రూపంగా పేర్కొంటున్నాయి.
పసిపాపల నుంచి కన్నెపిల్లల వరకు...
బొడ్డెమ్మలో మహిళల భాగస్వామ్యమే ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా చిన్నారులు, కన్నెపిల్లలు బొడ్డెమ్మ చుట్టూ చేరి పాటలు పాడటం, పూజలు చేయడం, ఆటపాటల్లో పాల్గొనడం సంప్రదాయంగా వస్తోంది. కొన్ని ప్రాంతాల్లో బొడ్డెమ్మను ఇంటి ముందు లేదా వీధి కూడలిలో ప్రతిష్ఠించి పూలతో అలంకరిస్తారు. సాయంత్రం మహిళలు, ఆడపిల్లలు చుట్టూ చేరి జానపద గీతాలు పాడుతూ పూజలు నిర్వహిస్తారు.
ఇది కేవలం భక్తి కార్యక్రమం మాత్రమే కాకుండా చిన్నతరం వారికి పెద్దల నుంచి పాటలు, పూజా విధానాలు, పల్లె ఆచారాలు నేర్పించే సామాజిక వేదికగానూ పనిచేసింది.
చెరువుతో విడదీయలేని బంధం...
తెలంగాణ పల్లె సంస్కృతిలో చెరువు అంటే కేవలం నీటి నిల్వ కాదు.. గ్రామ జీవనానికి ఆధారం. బొడ్డెమ్మను పూజించిన అనంతరం నిమజ్జనం చేయడం కూడా ఈ నీటి సంస్కృతితో ముడిపడి ఉంది. మట్టి రూపాన్ని నీటిలో కలపడం ద్వారా భూమి నుంచి వచ్చినది తిరిగి ప్రకృతిలో కలిసిపోతుందనే భావన ఇందులో కనిపిస్తుంది.

తెలంగాణ ప్రభుత్వ వివరణ ప్రకారం బొడ్డెమ్మకు సంబంధించిన మట్టి రూపాన్ని చెరువులో నిమజ్జనం చేయడం చెరువుల పునరుద్ధరణ, నీటి నిల్వ సామర్థ్యంతోనూ అనుసంధానించబడిన సంప్రదాయంగా వివరించబడింది.
పాటల్లో పల్లె జీవితం...
బొడ్డెమ్మ పాటలకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. పెద్దలు పాడిన పాటలను పిల్లలు నేర్చుకోవడం.. ఆ పాటలను తరువాతి తరానికి అందించడం.. ఇలా మౌఖిక సంప్రదాయం ద్వారా ఎన్నో తరాలుగా జానపద గీతాలు కొనసాగాయి. తెలంగాణ జానపద పండుగల పాటల్లో పురాణాలు, చరిత్రతో పాటు స్థానిక సామాజిక జీవితం, వ్యవసాయం, కుటుంబ సంబంధాలు, గ్రామ పరిస్థితులు కూడా ప్రతిబింబిస్తాయని తెలంగాణ ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక వనరులు పేర్కొంటున్నాయి.

అందుకే బొడ్డెమ్మ పాటలను కేవలం పండుగ పాటలుగా కాకుండా.. ఒకప్పుడు తెలంగాణ పల్లె జీవనాన్ని మాటల్లో భద్రపరిచిన మౌఖిక చరిత్రగా కూడా చూడవచ్చు.
ఆచారంలో మార్పులు.. అసలు స్ఫూర్తి మాత్రం అదే...
కాలం మారింది. పల్లెల్లో వ్యవసాయ పద్ధతులు మారాయి. చెరువుల స్థానంలో బోర్లు, పైపులైన్లు వచ్చాయి. ఉమ్మడి కుటుంబాల స్థానంలో చిన్న కుటుంబాలు పెరిగాయి. అయినప్పటికీ బొడ్డెమ్మలోని మట్టి, పూలు, నీరు, మహిళల సామూహిక భాగస్వామ్యం మాత్రం అనేక ప్రాంతాల్లో కొనసాగుతోంది.
ఒక ప్రాంతంలో బొడ్డెమ్మను తొమ్మిది రోజులపాటు నిర్వహిస్తే.. మరొక ప్రాంతంలో ఏడు రోజులపాటు నిర్వహించే సంప్రదాయం కనిపిస్తుంది. తెలంగాణ ప్రభుత్వ జిల్లా వనరులు బొడ్డెమ్మను కొన్ని చోట్ల ఏడు రోజుల పండుగగా పేర్కొంటున్నాయి.
బొడ్డెమ్మ నుంచి బతుకమ్మ వరకు...
బొడ్డెమ్మ, బతుకమ్మ రెండింటిలోనూ మహిళల సామూహిక భాగస్వామ్యం, పూలు, ప్రకృతి, నీటి వనరులు ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి. అయితే రెండింటి ఆచారాలు, ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలు ఒకేలా ఉండవు. కొన్ని ప్రభుత్వ వివరణల్లో బొడ్డెమ్మను బతుకమ్మకు అనుసంధానమైన కాలానుగుణ వేడుకగా పేర్కొంటూ, వర్షాకాల ముగింపును బొడ్డెమ్మ సూచిస్తే శరదృతువు ఆరంభాన్ని బతుకమ్మ సూచిస్తుందని వివరిస్తున్నాయి.
నేటి తరానికి ఓ సాంస్కృతిక పాఠం...
నేటి ఆధునిక జీవనంలో పండుగలు రూపం మార్చుకుంటున్నా.. బొడ్డెమ్మలోని అంతర్లీన సందేశం మాత్రం పాతదే. మట్టిని గౌరవించడం.. నీటిని కాపాడటం.. ప్రకృతితో కలిసి జీవించడం.. మహిళలు, పిల్లలు సామూహికంగా పాల్గొనడం.. పెద్దల నుంచి చిన్నతరానికి సంప్రదాయాలను అందించడం.
ఒకప్పుడు పల్లె జీవనంలో సహజంగా సాగిన ఈ ఆచారం ఇప్పుడు సాంస్కృతిక వారసత్వంగా నిలుస్తోంది. పూలతో బతుకమ్మను పేర్చే ముందు.. మట్టితో బొడ్డెమ్మను కొలిచే ఆచారం తెలంగాణ పల్లె సంస్కృతిలో ప్రకృతితో మనిషికి ఉన్న అనుబంధాన్ని గుర్తుచేస్తోంది.
మట్టి నుంచి రూపం.. పూలతో అలంకారం.. పాటలతో ఆరాధన.. నీటిలో నిమజ్జనం.. ఇదే బొడ్డెమ్మ. తరాలు మారినా.. తెలంగాణ పల్లెల్లో ఆ మట్టి పరిమళం మాత్రం ఇంకా మిగిలే ఉంది.